بررسی نگرش، مشخصه‌های کلی و راهکارهای اخلاق اسلامی در فضای مجازی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 طلبه سطح سه کلام و حکمت، مرکز تخصصی نور حکمت رضوی، مشهد، ایران.*

2 عضو هیئت علمی موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام، مشهد، ایران.

چکیده

فضای مجازی در عصر اخیر به‌قدری از اهمیت برخوردار است که بخش‌های گوناگون زندگی فردی و جمعی را تحت‌تأثیر خود قرار داده به‌گونه‌ای که بسیاری از آداب و فرهنگ‌ها را به ضد خود تبدیل نموده است. از آن‌جا که اخلاق اسلامی، مبتنی بر ادلّه قرآنی و روایی از عموم برخوردار است، در جهت نقد و بررسی و ارزیابی فضای مجازی نیز کارآمد است. این تحقیق با روش کتابخانه‌ای، تحلیل داده‌ها و تجمیع آرا، نگرش کلی در باب فضای مجازی (حرکت در مسیر توحید و بندگی) را تبیین و پس از آن راهبردها و راهکارهای اخلاق اسلامی برای مصونیت از خطرات فضای مجازی را بررسی می‌کند. راهبردهای اخلاق اسلامی عبارت است از: دوری از دنیا، اقبال به آخرت و آمادگی برای مرگ. همچنین راهکارهای تشخیص مصادیق این راهبردها در سه امر تبیین می‌شود: مراجعه به افراد خبره متعهد، تفکیک مطالب علمی از شهره‌های بی‌اساس و تفکیک نیازهای مبتنی بر عادت از نیازهای فطری. در بخش پایانی تأثیرات ناخودآگاه و خودآگاه فضای مجازی و عمده‌ترین قسمت‌های آن‌که عبارتند از سرگرمی‌ها، اخبار جزئی، اخبار علمی و خدمات فضای مجازی، مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.   

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم

ابن أبی جمهور، محمد بن زین الدین، (‏1405)، عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، قم: دار سید الشهداء.

ابن بابویه، محمد بن على، (1362)، الخصال، قم: جامعه مدرسین‏ حوزه علمیه قم.

ابن بابویه، محمد بن على، (‏1398)، التوحید، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.‏

ابن بابویه، محمد بن على، (1413)، من لا یحضره الفقیه‏، قم: دفتر انتشارات اسلامى.

ابن بابویه، محمد بن على، (1415)، المقنع، قم: مؤسسه امام مهدى (عج).

ابن حیون، نعمان بن محمد، (‏1385)، دعائم الإسلام،‏ قم: مؤسسه آل البیت (علیهم‌السلام).

ابن قولویه، جعفر بن محمد، (1356)، کامل الزیارات‏، نجف: دار المرتضویة.

ابومخنف کوفى، لوط بن یحیى، (‏1417)، وقعة الطفّ‏، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏.

اصفهانى، حسین بن محمد، (1412)، مفردات ألفاظ القرآن،‌ لبنان: دار العلم.

بحرانى، هاشم بن سلیمان، (‏1411)،‏ حلیة  الأبرار فی أحوال محمّد و آله الأطهار (علیهم‌السلام)، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.

بحرانى، هاشم بن سلیمان، (‏1415)، البرهان فی تفسیر القرآن‏، قم: موسسة البعثة.

برقى، احمد بن محمد، (1371)، المحاسن‏، قم: دار الکتب الإسلامیة.

بروجردى، حسین، (1386‏)، جامع أحادیث الشیعة، تهران: انتشارات فرهنگ سبز.

ثقه‌الاسلامی، علیرضا، (1397)، «توسعه مفهومی سوژه‌های انسانی در اخلاق پژوهش اینترنتی»، اخلاق در علوم و فناوری، دوره 13، شماره 3، صص1-7.

جعفر بن محمد (علیه‌السلام)، (1400)، مصباح الشریعة، بیروت: انتشارات اعلمى.‏

حبیبی، سمیرا و نیلی، محمدرضا، (1395)، «اخلاق در شبکه اجتماعی و اعتباریابی اصول آن با منابع دینی»، سومین کنفرانس بین المللی روانشناسی، علوم تربیتی و سبک زندگی، تربت حیدریه، دانشگاه تربت حیدریه.

حر عاملى، محمد بن حسن، (‏1409)، وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت (علیهم‌السلام).

حر عاملى، محمد بن حسن، (‏1418)، الفصول المهمة فی أصول الأئمة، قم: موسسه معارف اسلامى امام رضا (علیه‌السلام).

حرانى، حسن بن على، (1404)، تحف العقول‏، قم: انتشارات جامعه مدرسین‏ حوزه علمیه قم.

حسن بن على (علیه‌السلام)، ‏(1409)، التفسیر المنسوب إلى الإمام الحسن العسکری (علیه‌السلام)، قم: مدرسة الإمام المهدی (عج).

حسینى طهرانى، سید محمد حسین، (‏1425) رساله نکاحیّه، مشهد: علامه طباطبائى‏.

حویزى، عبد على بن جمعه، (1415)، تفسیر نور الثقلین‏، قم: اسماعیلیان.‏

دیلمى، حسن بن محمد، (1408)، أعلام الدین فی صفات المؤمنین‏، قم: مؤسسة آل البیت (علیهم‌السلام).

دیلمى، حسن بن محمد، (1412)، إرشاد القلوب إلى الصواب، قم: الشریف الرضی.‏

زحیلى، وهبه، (1411)، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج‏، دمشق: دارالفکر.

شاملی، علی‌اکبر، (1396)، «آسیب‌های فردی فضای مجازی از منظر اخلاق اسلامی»، اخلاق، دوره 7، شماره 47، صص11-34.

شعیری، محمد بن محمد، (بى‌تا)، جامع الأخبار، نجف: مطبعة حیدریة.

طباطبایی، سید محمد حسین، (1374)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

طبرسى، حسن بن فضل، (‏1412)، مکارم الأخلاق‏، قم: الشریف الرضى.‏

طبرسى، على بن حسن، (1385)، ‏مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار، نجف: المکتبة الحیدریة.

طبرسى، فضل بن حسن، (1372)،‏ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو.

طوسى، محمد بن الحسن، (1407)،‏ تهذیب الأحکام، ‏تهران: دارالکتب الإسلامیه.‏

طوسى، محمد بن الحسن، (‏1414)، الأمالی، قم: دار الثقافة.

على بن موسى (علیه‌السلام)، (1406). ‏الفقه المنسوب إلى الإمام الرضا (علیه‌السلام)، مشهد: مؤسسة آل البیت (علیهم‌السلام).‏

عیاشى، محمد بن مسعود، (1380)، تفسیر العیّاشی‏، تهران: المطبعة العلمیة.

فتال نیشابورى، محمد بن احمد، (1375)، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، قم: رضى‏.

فراهیدى، خلیل بن احمد، (1410)،‌ کتاب العین،‌ قم: نشر هجرت‌.

فیض کاشانى، محمد بن شاه، (‏1415)، تفسیر الصافی‏، تهران: مکتبة الصدر.

قمى، على بن ابراهیم، (‏1404)، تفسیر القمی‏، قم: دار الکتاب.‏

کرمى، محمد، (1402)، التفسیر لکتاب الله المنیر، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

کفعمى، ابراهیم بن على، (‏1418)، البلد الأمین و الدرع الحصین‏، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏.

کلینى، محمد بن یعقوب، (1407)، الکافی، تهران: انتشارات دار الکتب الإسلامیة. 

کوفى اهوازى، حسین بن سعید، (1402)، الزهد، قم: المطبعة العلمیة.

مجلسى، محمد باقر، (1403)، بحار الأنوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار (علیهم‌السلام)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.‏

مجلسی، محمدتقى، (1404)، ‏مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول‏، تهران: دارالکتب الإسلامیة.

مجلسی، محمدتقى، (‏1406)، روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، قم: مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانبور.

مصطفی حسینی، محمد، (1396)، «آسیب‌ها و فرصت های آموزش فضای مجازی برای طلاب»، ره آورد نور، دوره 16، شماره 61، صص62-79.

مطهرى، مرتضى، (بی‌تا)،‌ فقه و حقوق (مجموعه آثار)، قم: صدرا.

مغنیه، محمدجواد، (1424)، التفسیر الکاشف، قم: دار الکتاب الإسلامی‏.

مفید، محمد بن محمد، (1413)، الأمالی، قم: کنگره شیخ مفید.

مکارم شیرازى، ناصر، (1371)، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة.

نورى، حسین بن محمد تقى، (1408)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل‏، قم: مؤسسة آل البیت (علیهم‌السلام).

وکیلی، محمد حسن، (1396)، بنیادهای اصلاح جامعه اسلامی، مشهد: مؤسسه مطالعات راهبردی.

وکیلی، محمد حسن، (1397)، معارف کاربردی (انسان‌شناسی و هستی‌شناسی)، مشهد: مؤسسه جونان ‏آستان قدس رضوی.

هلالى، سلیم بن قیس، (1405)،‏ کتاب سلیم بن قیس‏، قم: انتشارات الهادى.