ریشه‌شناسی تأملات هنرشناختی فارابی با رجوع به آراء افلاطون، ارسطو و فلوطین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

طلبۀ سطح چهار حوزه علمیه قم و دکترای حکمت هنرهای دینی.

چکیده

این پژوهش تلاش می‌کند با روش تحلیلی - مقایسه‌ای به تشریح نظریۀ هنری فارابی، در پیوند با اسلاف فلسفی او - مشخصاً افلاطون و ارسطو و فلوطین - بپردازد. به عنوان نتیجه می‌توان گفت فارابی مباحث فلسفی - هنرشناختی خود را در مسیری مطرح کرده که پیش‌تر از سوی افلاطون و ارسطو پیموده شده و به مدد فلوطین در قامتی تازه‌تر آراسته گردیده است. اما توان اندیشه‌ورزی فارابی و تجزیه و تحلیلی که به خصوص از فرآیند فعّالیت قوّۀ متخیّله در ضبط و ابداعِ تصاویر ارائه داده و نیز نشانه‌هایی که از کلمات قرآنی در آثار خود نمایان ساخته، شخصیت فکری مستقل او را به مخاطبِ کلامش یادآوری می‌کند. او در ترسیم منشأ نبوغ انسانی و ارزش صناعت هنری و تفسیر پدیده‌ای به نام زیبایی، ما را به خالق این جهان ارجاع می‌دهد و فلسفه‌اش را با دیانت می‌آمیزد. همچنان‌که هنر و زیبایی را در مسیر سعادت اخروی انسان می‌خواهد و البته در مقام یک فیلسوف، به پرسش‌هایی از قبیل منشأ اثر هنری توجه داشته و پاسخ‌هایی موشکافانه و درخور تأمّل را ارائه می‌دهد. پاسخی که البته از پی توجّه به میراث توحیدی - قرآنی، عاری از نوآوری هم نبوده و توانسته است با در نظر گرفتن عقل فعّال - یا همان فرشتۀ وحی و الهام - به عنوان واسطۀ فیض، نوع کامل‌تری از محاکات را تقریر نماید. در بحث از غایت هنر نیز رأی فارابی با نگاه توحیدی قرآن همراه شده و از اسلاف فکری خود تمایز یافته است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

A Genealogical Study of Al-Farabi's Theory of Art by Referring to Plato, Aristotle and Plotinus

نویسنده [English]

  • Mahdi Bahrami

PhD of Wisdom of Religious Arts.

چکیده [English]

This Article, by an analytic- comparative method, seeks some relevance between Al- Farabi's theory of Art- Beauty, and his ancestors at Pre- Islamic time. According to the famous theory, which is common in Islamic history books, Al-Farabi is the founder of Islamic Philosophy. He is a divine and theological philosopher who steps in the traditional way that some famous thinker- Plato, Aristotle and Plotinus- organized it. But Al-Farabi explains this legacy with Islamic content. In fact, he evaluates this legacy and also tries to mix Greek- philosophical and Divine- Islamic content, and establishes a new philosophy which finally called Islamic philosophy. If we consider his Artistic view, he says that everything in the creature world is a semiotic of its Beautiful Creator, and somebody has a natural talent that can be moved from faculty to act with exercise, and will be effective in creation of beauty and art. In Al-Farabi's theory, art and artist must help their audiences to know their eternal Paradise and motivate toward it.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Al-Farabi’s theory of art
  • representation
  • imagination
  • origin of art
  • intellectual beauty
ابن ندیم، (1422)، الفهرست، بیروت: دارالکتب العربیه.
ارسطو، (1382)، اخلاق نیکوماخوس، ترجمۀ محمد حسن لطفی، تهران: طرح نو.
ارسطو، (1385)، متافیزیک، ترجمۀ شرف الدین خراسانی، تهران: حکمت.
ارسطو، (1973)، فن الشعر (الترجمه العربیه القدیمه)، تحقیق عبدالرحمن بدوی، بیروت: دارالثقافه.
ارسطو، (1979)، کتاب الخطابه (الترجمه العربیه القدیمه)، تحقیق عبدالرحمن بدوی، بیروت: دارالقلم.
افلاطون، (1380)، دورۀ آثار، ترجمۀ محمد حسن لطفی، تهران: خوارزمی.
بورمان، کارل، (1389)، افلاطون، ترجمۀ محمد حسن لطفی، تهران: طرح نو.
جابری، محمد عابد، (1387)، ما و میراث فلسفی­مان، ترجمۀ سید محمد آل مهدی، تهران: ثالث.
دانش پژوه، محمد تقی، (1363)، «دربارۀ شرح‌العباره یا گزارش­نامۀ فارابی»، مجله معارف، شماره 1، صص121ـ160.
داوری اردکانی، رضا، (1377)، فارابی موسس فلسفۀ اسلامی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
زرین­کوب، عبدالحسین، (1385)، ارسطو و فن شعر (همراه با ترجمه بوطیقا)، تهران: امیرکبیر.
فارابی، ابونصر، (1387)، فصوص الحکمه، شرح سید جلال الدین آشتیانی، تهران: علمی فرهنگی.
فارابی، ابونصر، (1388الف)، الالفاظ المستعلمه فی المنطق، ترجمۀ حسن ملکشاهی، تهران: سروش.
فارابی، ابونصر، (1388ب)، فصول منتزعه، ترجمۀ حسن ملکشاهی، تهران: سروش.
فارابی، ابونصر، (1389)، السیاسه المدنیه، ترجمۀ حسن ملکشاهی، تهران: سروش.
فارابی، ابونصر، (1390)، رسائل فلسفی، ترجمۀ سعید رحیمیان، تهران: علمی فرهنگی.
فارابی، ابونصر، (1408)، المنطقیات، جزء اول، تحقیق محمدتقی دانش پژوه، قم: نشر مکتبه آیه الله العظمی المرعشی النجفی.
فارابی، ابونصر، (1413)، «التنبیه علی سبیل السعاده»، الاعمال الفلسفیه، ج 1، تحقیق جعفر آل یاسین، بیروت: دارالمناهل.
فارابی، ابونصر، (1990)، کتاب الحروف، تصحیح محسن مهدی، بیروت: دارالشروق.
فارابی، ابونصر، (1995)، تحصیل السعاده، تصحیح علی بوملحم، بیروت: دارالهلال.
فارابی، ابونصر، (1996)، احصاء العلوم، تصحیح علی بوملحم، بیروت: دارالهلال.
فارابی، ابونصر، (1996)، الجمع بین رای الحکیمین، تصحیح علی بوملحم، بیروت: دارالهلال.
فارابی، ابونصر، (2003)، آراء اهل المدینه الفاضله و مضاداتها، تصحیح علی بوملحم، بیروت: دارالهلال.
فلوطین، (1366)، دورۀ آثار، ترجمۀ محمد حسن لطفی، تهران: خوارزمی.
فلوطین، (1378)، اثولوجیا، ترجمۀ حسن ملکشاهی، تهران: سروش.
نوسبام، مارتا، (1387)، ارسطو، ترجمۀ عزت‌الله فولادوند، تهران: طرح نو.
یاسپرس، کارل، (1388)، فلوطین، ترجمۀ محمد حسن لطفی، تهران: خوارزمی.
Deborah L. Black, (1990), Logic and Aristotle's Rhetoric and Poetics in medieval Arabic philosophy, Leiden: E.J. Brill.
Eldridge, Richard, (2005), An introduction to the philosophy of art, Cambridge: Cambridge University Press.
Shukri Abed, (1991), Aristotelian Logic and the Arabic Language in Alfarabi, Albany: SUNY Press.
دوره 1، شماره 1 - شماره پیاپی 1
بهار و تابستان 1398
صفحه 37-66
  • تاریخ دریافت: 17 آذر 1397
  • تاریخ بازنگری: 24 دی 1397
  • تاریخ پذیرش: 25 دی 1397