ریشه‌شناسی تأملات هنرشناختی فارابی با رجوع به آراء افلاطون، ارسطو و فلوطین

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

طلبۀ سطح چهار حوزه علمیه قم و دکترای حکمت هنرهای دینی.

چکیده

این پژوهش تلاش می‌کند با روش تحلیلی - مقایسه‌ای به تشریح نظریۀ هنری فارابی، در پیوند با اسلاف فلسفی او - مشخصاً افلاطون و ارسطو و فلوطین - بپردازد. به عنوان نتیجه می‌توان گفت فارابی مباحث فلسفی - هنرشناختی خود را در مسیری مطرح کرده که پیش‌تر از سوی افلاطون و ارسطو پیموده شده و به مدد فلوطین در قامتی تازه‌تر آراسته گردیده است. اما توان اندیشه‌ورزی فارابی و تجزیه و تحلیلی که به خصوص از فرآیند فعّالیت قوّۀ متخیّله در ضبط و ابداعِ تصاویر ارائه داده و نیز نشانه‌هایی که از کلمات قرآنی در آثار خود نمایان ساخته، شخصیت فکری مستقل او را به مخاطبِ کلامش یادآوری می‌کند. او در ترسیم منشأ نبوغ انسانی و ارزش صناعت هنری و تفسیر پدیده‌ای به نام زیبایی، ما را به خالق این جهان ارجاع می‌دهد و فلسفه‌اش را با دیانت می‌آمیزد. همچنان‌که هنر و زیبایی را در مسیر سعادت اخروی انسان می‌خواهد و البته در مقام یک فیلسوف، به پرسش‌هایی از قبیل منشأ اثر هنری توجه داشته و پاسخ‌هایی موشکافانه و درخور تأمّل را ارائه می‌دهد. پاسخی که البته از پی توجّه به میراث توحیدی - قرآنی، عاری از نوآوری هم نبوده و توانسته است با در نظر گرفتن عقل فعّال - یا همان فرشتۀ وحی و الهام - به عنوان واسطۀ فیض، نوع کامل‌تری از محاکات را تقریر نماید. در بحث از غایت هنر نیز رأی فارابی با نگاه توحیدی قرآن همراه شده و از اسلاف فکری خود تمایز یافته است.

کلیدواژه‌ها


ابن ندیم، (1422)، الفهرست، بیروت: دارالکتب العربیه.

ارسطو، (1382)، اخلاق نیکوماخوس، ترجمۀ محمد حسن لطفی، تهران: طرح نو.

ارسطو، (1385)، متافیزیک، ترجمۀ شرف الدین خراسانی، تهران: حکمت.

ارسطو، (1973)، فن الشعر (الترجمه العربیه القدیمه)، تحقیق عبدالرحمن بدوی، بیروت: دارالثقافه.

ارسطو، (1979)، کتاب الخطابه (الترجمه العربیه القدیمه)، تحقیق عبدالرحمن بدوی، بیروت: دارالقلم.

افلاطون، (1380)، دورۀ آثار، ترجمۀ محمد حسن لطفی، تهران: خوارزمی.

بورمان، کارل، (1389)، افلاطون، ترجمۀ محمد حسن لطفی، تهران: طرح نو.

جابری، محمد عابد، (1387)، ما و میراث فلسفی­مان، ترجمۀ سید محمد آل مهدی، تهران: ثالث.

دانش پژوه، محمد تقی، (1363)، «دربارۀ شرح‌العباره یا گزارش­نامۀ فارابی»، مجله معارف، شماره 1، صص121ـ160.

داوری اردکانی، رضا، (1377)، فارابی موسس فلسفۀ اسلامی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

زرین­کوب، عبدالحسین، (1385)، ارسطو و فن شعر (همراه با ترجمه بوطیقا)، تهران: امیرکبیر.

فارابی، ابونصر، (1387)، فصوص الحکمه، شرح سید جلال الدین آشتیانی، تهران: علمی فرهنگی.

فارابی، ابونصر، (1388الف)، الالفاظ المستعلمه فی المنطق، ترجمۀ حسن ملکشاهی، تهران: سروش.

فارابی، ابونصر، (1388ب)، فصول منتزعه، ترجمۀ حسن ملکشاهی، تهران: سروش.

فارابی، ابونصر، (1389)، السیاسه المدنیه، ترجمۀ حسن ملکشاهی، تهران: سروش.

فارابی، ابونصر، (1390)، رسائل فلسفی، ترجمۀ سعید رحیمیان، تهران: علمی فرهنگی.

فارابی، ابونصر، (1408)، المنطقیات، جزء اول، تحقیق محمدتقی دانش پژوه، قم: نشر مکتبه آیه الله العظمی المرعشی النجفی.

فارابی، ابونصر، (1413)، «التنبیه علی سبیل السعاده»، الاعمال الفلسفیه، ج 1، تحقیق جعفر آل یاسین، بیروت: دارالمناهل.

فارابی، ابونصر، (1990)، کتاب الحروف، تصحیح محسن مهدی، بیروت: دارالشروق.

فارابی، ابونصر، (1995)، تحصیل السعاده، تصحیح علی بوملحم، بیروت: دارالهلال.

فارابی، ابونصر، (1996)، احصاء العلوم، تصحیح علی بوملحم، بیروت: دارالهلال.

فارابی، ابونصر، (1996)، الجمع بین رای الحکیمین، تصحیح علی بوملحم، بیروت: دارالهلال.

فارابی، ابونصر، (2003)، آراء اهل المدینه الفاضله و مضاداتها، تصحیح علی بوملحم، بیروت: دارالهلال.

فلوطین، (1366)، دورۀ آثار، ترجمۀ محمد حسن لطفی، تهران: خوارزمی.

فلوطین، (1378)، اثولوجیا، ترجمۀ حسن ملکشاهی، تهران: سروش.

نوسبام، مارتا، (1387)، ارسطو، ترجمۀ عزت‌الله فولادوند، تهران: طرح نو.

یاسپرس، کارل، (1388)، فلوطین، ترجمۀ محمد حسن لطفی، تهران: خوارزمی.

Deborah L. Black, (1990), Logic and Aristotle's Rhetoric and Poetics in medieval Arabic philosophy, Leiden: E.J. Brill.

Eldridge, Richard, (2005), An introduction to the philosophy of art, Cambridge: Cambridge University Press.

Shukri Abed, (1991), Aristotelian Logic and the Arabic Language in Alfarabi, Albany: SUNY Press.