بازنمایی اشراقی هالۀ قدسی در نگارگری

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

طلبه سطح چهار حوزه علمیه قم و دانشجوی دکترای حکمت هنرهای دینی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم.

چکیده

یکی از راه‌­های بیان حقایق هستی که کاربردی عمومی و قابل فهم برای عمومی افراد دارد، زبان رمز و سمبل است. یکی از این رموز، نور است. در سنت ایرانی پیش از اسلام، نور جایگاه ویژه‌­ای در بین حکما و متألهین فهلوی داشته است. در سنت پس از اسلام  نیز همین توجه بوده است. چرا که خداوند نور آسمان و زمین معرفی می‌­شود و سوره‌­ای تحت عنوان نور آمده است. بر همین اساس است که سهروردی فلسفۀ اشراقی‌­اش را بر اساس نور بنا می‌­کند و سلسله انوار الهی از نور الانوار تا عالم غاسق را به نحو تشکیکی قرار می‌­دهد. در چشم‌­انداز اشراقی، فرّه به عنوان تأیید و اشراق الهی به نحو تشکیکی در عالم مادی از نباتات تا انسان کامل را دربرمی­‌گیرد. هنرمند ایرانی، چه پیش از اسلام و چه پس از آن،  از آن­جا که در این فضای اشراقی تنفس می­‌کند، با این اندیشه آشنا است و در بیان هنری خود سعی در نشان دان آن دارد. یکی از بسترهای مناسب برای بیان اشراقات و فرّه الهی، نگارگری است که آن را  به صورت هالۀ نورانی در اطراف سر انسان‌­ها یا قدسیان  تصویرگری می‌­کردند. بیان هالۀ نورانی یا قرص خورشید، مورد پژوهش­‌های مختلف قرار گرفته است، اما بیان اشراقی و سمبولیک آن کمتر مورد پژوهشی مستقل قرار گرفته است. سعی در این پژوهش، بیان اشراقی هالۀ قدسی در وهلۀ نخست و در ادامه، بیان و تطبیق آن در  نگاره‌­ها است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم

انواری، سعید و رضی، سپیده، (1397)، «خرّه کیانی بالاترین مقام معنوی در حکمت اشراقی»، جاویدان خرد، شمارۀ 33، صص27ـ46.

آیت اللهی، حبیب الله و اخوان، مهدی، (1388)، «هالۀ مقدس در نقاشی دیواری بقاع متبرک ایران»، کتاب تخصصی پژوهشی هنرهای سنتی ایرانی اسلامی، شمارۀ 1، صص29ـ41.

آیت اللهی، حبیب الله و رجبی، محمد، (1389)، «بررسی روند شمایل­ها در نگارگری اسلامی از منظر نشانه­شناسی»، مطالعات هنر اسلامی، شمارۀ 13، صص37ـ54.

بلخاری قهی، حسن، (1384)، تجلی نور و رنگ در هنر اسلامی، تهران: سوره مهر.

بلخاری قهی، حسن، (1388)، مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی، تهران: سوره مهر.

پاکباز، رویین، (1378)، دایرة المعارف هنر، تهران: معاصر.

پور خرمی، پرویز و شفیعی، فاطمه، (1390)، «نگارگری ایران تجلی­گاه ملکوت خیال»، هنرهای تجسمی، شمارۀ 48، صص19ـ29.

پورداود، ابراهیم، (1377)، یشت‌ها، جلد اول، تهران: اساطیر.

خزاعی، محمد، (1387)، «شمسه نقش حضرت محمد, در هنر اسلامی ایرانی»، کتاب ماه هنر، شمارۀ 120، صص56ـ62.

خلج امیر حسینی، مرتضی، (1389)، رموز نهفته در نگارگری ایران، تهران: آبان.

دادور، ابوالقاسم و برازنده حسینی، مهتاب، (1391)، هم­بودی دین و هنر در ایران باستان، تهران: گستره.

دهخدا، علی اکبر، (1377)، لغت­نامه، تهران: دانشگاه تهران.

ربیعی، هادی، (1391)، جستارهایی در چیستی هنر اسلامی (مجموعه مقالات)، تهران: فرهنگستان هنر.

سودآور، ابوالعلاء، (1383)، فرّۀ ایزدی در آیین پادشاهی ایران باستان، هوستون: تامسون-شور.

سهروردی، شهاب الدین، (1375)، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

شیرازی، قطب الدین، (1384)، شرح حکمة الاشراق، تهران: انجمن آثار و مفاخر.

عبداللهیان، بهناز، (1378)، «نمادهای مهر و ماه در سفالینه­های پیش از تاریخ ایران»، هنرنامه، شمارۀ 2، صص46ـ64.

عکاشه، ثروت، (1380)، نگارگری اسلامی، ترجمۀ سید غلامرضا تهامی، تهران: حوزه هنری.

کربن، هانری، (1377)، انسان نورانی در تصوف ایرانی، ترجمۀ فرامرز جواهر نیا، تهران: گلبان.

کربن، هانری، (1382)، روابط حکمت اشراق و فلسفۀ ایران باستان، ترجمۀ احمد فردید و عبدالحمید گلشن، تهران: اساطیر.

کربن، هانری، (1384)، بن­مایه­های آیین زرتشت در اندیشۀ سهروردی، ترجمۀ محمود بهفروردی، تهران: جامی.

کربن، هانری، (1386)، حکمت اشراق: ایران باطنی و معنویت عصر جدید، ترجمۀ محمد کریم زنجانی اصل، تهران: اساطیر.

کربن، هانری، (1394)، چشم­انداز ایرانی اسلامی، ترجمۀ رضا کوهکن، جلد دوم، تهران: انجمن حکمت و فلسفه.

کربن، هانری، (1395)، ارض ملکوت، ترجمۀ انشاء الله رحمتی، تهران: سوفیا.

کوپر، جی سی، (1379)، فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ترجمۀ ملیحه کرباسیان، تهران: دانشگاه هنر.

گریشمن، رمان، (1370)، هنر ایران در دورۀ پارتی و ساسانی، ترجمۀ بهرام فرهوشی، تهران: حوزه هنری.

گنون، رنه، (1374)، معانی رمز صلیب، ترجمۀ بابک عالیخانی، تهران:سروش

لینگز، مارتین، (1391)، رمز و مثال اعلی، ترجمۀ فاطمه صانعی، تهران: حکمت.

محمدپور، علی، (1397)، «بررسی جایگاه رمز در اندیشۀ سهروردی بر اساس کتاب حکمة الاشراق»، الاهیات هنر، شمارۀ 5، صص83ـ106.

محمدی، حسن، (1378)، مجموعه مقالات در هنر، تبریز: دانشکده هنر اسلامی تبریز.

مددپور، محمد، (1384)، حکمت انسی و زیبایی­شناسی عرفانی هنر اسلامی، تهران: سوره مهر.

هال، جیمز، (1380)،  فرهنگ نگاره­ای نمادها در شرق و غرب، ترجمۀ رقیه بهزادی، تهران: فرهنگ معاصر.

Eliade, Mircea, (1965), The Two and the One, Printed in University of Chicago.

Jones, Lindsay, (2005), Encyclopedia of Religion, Printed in the United States of America.

McAuliffe, Jane Dammen, (2003), Encyclopedia of the Quran, vol. 3, Boston: Leiden, Brill.

Soudavar, Abolala, (2003), The Aura of King Legitimacy and Divine Sanction in Iranian Kingship, ed. Hossein Ziai, Costa Mesa: Mazda.